Giữa dòng chảy mạnh mẽ của công cuộc đổi mới, hội nhập và chuyển đổi số, câu hỏi lớn đặt ra cho mỗi quốc gia không chỉ là tăng trưởng kinh tế nhanh đến đâu, mà quan trọng hơn là đào tạo được lớp người kế tục như thế nào. Với Việt Nam, câu trả lời xuyên suốt, nhất quán qua các kỳ đại hội Đảng chính là: lấy con người làm trung tâm, lấy giáo dục – đào tạo làm quốc sách hàng đầu, trong đó học sinh, sinh viên giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Học sinh, sinh viên hôm nay chính là đội ngũ trí thức, cán bộ, công dân của ngày mai. Nhận thức sâu sắc điều đó, Đảng và Nhà nước ta đã không ngừng hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật toàn diện, đồng bộ, nhằm bảo đảm quyền học tập, chăm lo đời sống, bồi dưỡng lý tưởng, đạo đức, nhân cách và khơi dậy khát vọng cống hiến trong mỗi học sinh, sinh viên. Đây không chỉ là trách nhiệm xã hội, mà còn là sự đầu tư chiến lược cho tương lai lâu dài của dân tộc.

          1. Nhất quán tư tưởng: Chăm lo thế hệ trẻ là chăm lo vận mệnh quốc gia
          Sinh thời, Hồ Chí Minh luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với thanh niên và học sinh. Người khẳng định: “Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà. Thật vậy nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên”[1]. Tư tưởng đó không chỉ mang ý nghĩa giáo dục, mà còn là luận điểm chiến lược về phát triển quốc gia, trở thành nền tảng xuyên suốt trong đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam.
          Kế thừa và phát triển tư tưởng đó, Đảng ta nhất quán xác định: chăm lo, bồi dưỡng, phát triển thế hệ trẻ không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành giáo dục, mà là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống chính trị và toàn xã hội; đồng thời là sự đầu tư căn bản, lâu dài cho tương lai dân tộc. Trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, quan điểm này càng được nhấn mạnh với nội hàm toàn diện hơn, gắn phát triển con người với phát triển bền vững quốc gia. Trong các văn kiện của Đảng, vấn đề giáo dục thế hệ trẻ luôn được đặt ở vị trí trọng tâm. Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã khẳng định rõ: “Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học. Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội”[2]. Đây không chỉ là đổi mới phương pháp, mà là sự điều chỉnh chiến lược nhằm hình thành một thế hệ công dân mới – chủ động, sáng tạo, có trách nhiệm với bản thân và xã hội.
          Tiếp đó, Văn kiện Đại hội XIII của Đảng tiếp tục nhấn mạnh nhiệm vụ xây dựng thế hệ trẻ có lý tưởng cách mạng, đạo đức, tri thức, sức khỏe, ý thức công dân, tinh thần thượng tôn pháp luật và khát vọng cống hiến. Đây là định hướng chính trị có ý nghĩa chiến lược, làm nền tảng cho việc ban hành và tổ chức thực hiện các chính sách, pháp luật đối với học sinh, sinh viên trong giai đoạn mới.
           Bước sang Đại hội XIV, Đảng ta tiếp tục phát triển và làm sâu sắc hơn quan điểm này khi khẳng định: “Tăng cường giáo dục thế hệ trẻ Việt Nam về lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống, lòng yêu nước, tự hào dân tộc, nuôi dưỡng ước mơ, hoài bão, ý chí, khát vọng cống hiến, nêu cao trách nhiệm đối với đất nước, xã hội”[3]. Sự bổ sung này không chỉ kế thừa mà còn nhấn mạnh mạnh mẽ hơn yêu cầu giáo dục toàn diện, đặt trọng tâm vào việc hình thành lý tưởng sống, khát vọng phát triển và trách nhiệm công dân của thế hệ trẻ trong bối cảnh mới. Qua đó, tiếp tục khẳng định nhất quán tư tưởng xuyên suốt của Đảng: chăm lo thế hệ trẻ chính là chăm lo vận mệnh quốc gia.
            2. Thể chế hóa bằng chính sách, pháp luật đồng bộ, nhân văn
             Thể chế hóa đường lối của Đảng, Nhà nước đã xây dựng hành lang pháp lý ngày càng hoàn thiện nhằm bảo đảm quyền và lợi ích chính đáng của học sinh, sinh viên. Hệ thống chính sách ngày càng hướng đến tính bao trùm và công bằng xã hội. Từ tín dụng học tập ưu đãi, hỗ trợ chi phí học tập, ký túc xá, chính sách nội trú, bán trú đến các đề án phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, chuyển đổi số trong giáo dục – tất cả thể hiện sự đầu tư có chiều sâu, có tầm nhìn chiến lược.
           Hiến pháp năm 2013 khẳng định “Công dân có quyền và nghĩa vụ học tập” và “Thanh niên được Nhà nước, gia đình và xã hội tạo điều kiện học tập, lao động, giải trí, phát triển thể lực, trí tuệ, bồi dưỡng đạo đức, truyền thống dân tộc, ý thức công dân; đi đầu trong công cuộc lao động sáng tạo và bảo vệ Tổ quốc”[4]. Trên cơ sở đó, Luật Thanh niên năm 2020 xác định rõ trách nhiệm của Nhà nước, gia đình, nhà trường và xã hội trong việc tạo điều kiện để thanh niên – trong đó có bộ phận đông đảo là học sinh, sinh viên – học tập, nghiên cứu khoa học, khởi nghiệp, tham gia hoạt động xã hội và phát triển toàn diện.
           Luật Giáo dục năm 2019 và Luật Giáo dục đại học năm 2025 quy định rõ quyền lợi, nhiệm vụ của người học; Tín dụng giáo dục; Học bổng, trợ cấp xã hội, miễn, giảm học phí, hỗ trợ tiền đóng học phí và chi phí sinh hoạt; Miễn, giảm giá vé dịch vụ công cộng cho học sinh, sinh viên; Hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong cơ sở giáo dục đại học...
           Đặc biệt, từ năm học 2025–2026, theo Nghị định số 238/2025/NĐ-CP và Nghị định số 66/2025/NĐ-CP ngày 12/3/2025 của Chính phủ, Nhà nước tiếp tục mở rộng chính sách ưu đãi khi thực hiện chính sách học phí, miễn, giảm, hỗ trợ học phí, hỗ trợ chi phí học tập và giá dịch vụ trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo, đặc biệt là tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng bãi ngang, ven biển và hải đảo và cơ sở giáo dục có trẻ em nhà trẻ, học sinh hưởng chính sách. Đây là bước tiến quan trọng, thể hiện rõ quyết tâm của Nhà nước trong việc thu hẹp khoảng cách giáo dục giữa các vùng miền, bảo đảm công bằng trong tiếp cận tri thức và cơ hội phát triển cho mọi trẻ em.
            Song song với đó, Luật Trẻ em năm 2016 tạo cơ sở pháp lý quan trọng để bảo vệ học sinh trước các hành vi xâm hại, bạo lực, bóc lột; xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh, nhân văn. Pháp luật không chỉ “chăm lo”, mà còn “bảo vệ” và “định hướng”, giúp học sinh, sinh viên phát triển đúng hướng, đúng giá trị.
           Đặc biệt, trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Nhà nước đã chú trọng hoàn thiện chính sách thúc đẩy đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp trong học sinh, sinh viên; tăng cường gắn kết đào tạo với thị trường lao động; mở rộng hợp tác quốc tế trong giáo dục.
           3. Đầu tư cho học sinh, sinh viên – đầu tư cho sức mạnh nội sinh của đất nước
            Một quốc gia muốn phát triển nhanh và bền vững phải dựa trên nền tảng nguồn nhân lực chất lượng cao. Học sinh, sinh viên hôm nay chính là đội ngũ trí thức, cán bộ, chuyên gia, doanh nhân của ngày mai. Vì vậy, chăm lo cho thế hệ này chính là đầu tư cho năng lực cạnh tranh quốc gia.
           Không chỉ là tri thức chuyên môn, sự đầu tư ấy còn bao gồm giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống, ý thức thượng tôn pháp luật, trách nhiệm công dân. Chính sách, pháp luật của Nhà nước không tách rời việc dạy chữ với dạy người. Các quy định về giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức, pháp luật, giáo dục quốc phòng – an ninh được triển khai đồng bộ trong nhà trường, gắn với hoạt động của Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên và các phong trào thi đua yêu nước. Thông qua đó, học sinh, sinh viên được rèn luyện bản lĩnh chính trị, ý thức pháp luật, tinh thần trách nhiệm với cộng đồng; từng bước hình thành lớp công dân trẻ vừa “hồng”, vừa “chuyên”, có tri thức, có lý tưởng và có khát vọng đóng góp cho sự phát triển của đất nước.
           Đồng thời, phát triển toàn diện thể chất, tinh thần, văn hóa và kỹ năng mềm cho người học cũng là yêu cầu cấp thiết. Đặc biệt, trong môi trường số đầy biến động, việc trang bị “bản lĩnh số”, kỹ năng chọn lọc thông tin, khả năng phản biện và tư duy độc lập cho học sinh, sinh viên có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Đây là điều kiện để thế hệ trẻ Việt Nam tự tin hội nhập quốc tế, làm chủ khoa học – công nghệ và tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu.
           4. Những vấn đề đặt ra và yêu cầu tiếp tục hoàn thiện
          Bên cạnh những thành tựu nổi bật, thực tiễn cũng đặt ra không ít thách thức: sự chênh lệch cơ hội tiếp cận giáo dục giữa các vùng miền; áp lực việc làm sau tốt nghiệp; khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thị trường; tác động tiêu cực của môi trường mạng; biểu hiện suy giảm lý tưởng ở một bộ phận nhỏ sinh viên.
           Điều đó đòi hỏi tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng: Bảo đảm công bằng và bao trùm trong tiếp cận giáo dục; Đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện trong hệ thống giáo dục; Nâng cao chất lượng giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống; Tăng cường liên kết nhà trường – doanh nghiệp – địa phương; Hoàn thiện chính sách hỗ trợ khởi nghiệp, nghiên cứu khoa học cho sinh viên.
           Chăm lo học sinh, sinh viên là chăm lo vận mệnh lâu dài của đất nước. Có thể khẳng định, chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước đối với học sinh, sinh viên không phải là những quy định rời rạc, nhất thời, mà là một chỉnh thể thống nhất, mang tầm nhìn chiến lược dài hạn, thể hiện sâu sắc tư tưởng “lấy con người làm trung tâm của phát triển”. Trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc tiếp tục hoàn thiện và tổ chức thực hiện hiệu quả các nghị quyết, luật và chính sách liên quan đến học sinh, sinh viên càng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đó không chỉ là sự quan tâm trước mắt, mà là sự gửi gắm niềm tin, trách nhiệm và kỳ vọng của cả dân tộc vào thế hệ tương lai. Chăm lo cho học sinh, sinh viên hôm nay chính là vun đắp nền móng vững chắc cho ngày mai của đất nước – một ngày mai được xây dựng bằng tri thức, bản lĩnh, đạo đức và khát vọng Việt Nam vươn lên mạnh mẽ trong thời đại mới.
 

Tài liệu tham khảo
[1] Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tập 5, tr.216.
[2] Nghị quyết số 29-NQ/TW, ngày 4/11/2013, Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Hệ thống tư liệu – Văn kiện Đảng: https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/
[3] Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. Báo Điện tử Chính phủ: https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/
[4] Điều 39 và Khoản 2, Điều 37, Hiến pháp năm 2013.
[5] Luật Thanh niên năm 2020.
[6] Luật Giáo dục năm 2019.
[7] Luật Giáo dục Đại học năm 2025.
[8] Luật Trẻ em năm 2016.