Trong bối cảnh tái cơ cấu ngành nông nghiệp gắn với xây dựng nông thôn mới hiện nay, việc hình thành các mô hình liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị đang trở thành xu thế tất yếu. Đặc biệt, mô hình liên kết “3 nhà” (Nhà nước- Nhà nông - Nhà doanh nghiệp/HTX) được triển khai thực hiện đã và đang chứng minh hiệu quả rõ nét tại nhiều địa phương. Tại xã Tân Mỹ, tỉnh Tuyên Quang- một địa bàn còn nhiều khó khăn, việc triển khai mô hình này trong sản xuất dưa chuột bước đầu đã mang lại những kết quả tích cực, góp phần nâng cao thu nhập, thay đổi tư duy sản xuất của người dân, tạo tiền đề cho phát triển nông nghiệp bền vững.
          Bối cảnh và yêu cầu đặt ra
          Xã Tân Mỹ là địa phương miền núi với điều kiện tự nhiên không thuận lợi, địa hình chủ yếu là đồi núi, giao thông đi lại khó khăn, trình độ dân trí không đồng đều. Tân Mỹ cách trung tâm tỉnh Tuyên Quang 80 km về phía bắc. Tổng diện tích đất tự nhiên là 13.730.97 ha, trong đó đất sản xuất nông, lâm nghiệp là 12.874.73 ha, đất phi nông nghiệp 707.85 ha, đất chưa sử dụng 90,04 ha. Xã có 10 dân tộc anh em cùng chung sống với 3.473 hộ = 15.254 nhân khẩu. Sản xuất nông nghiệp từ lâu vẫn mang tính nhỏ lẻ, manh mún, chủ yếu dựa vào các cây trồng truyền thống như lúa, ngô, lạc; hiệu quả kinh tế thấp, đời sống nhân dân còn nhiều khó khăn.
          Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra là phải chuyển đổi cơ cấu cây trồng, nâng cao giá trị sản xuất trên cùng đơn vị diện tích, đồng thời khắc phục những hạn chế cố hữu của sản xuất nông nghiệp truyền thống như thiếu liên kết, thiếu thị trường tiêu thụ ổn định, thiếu ứng dụng khoa học kỹ thuật. Đây chính là cơ sở để cấp ủy, chính quyền địa phương mạnh dạn triển khai mô hình liên kết “3 nhà” trong sản xuất nông nghiệp, lựa chọn cây dưa chuột làm hướng đi mới phù hợp với điều kiện thực tế.
           Triển khai mô hình liên kết “3 nhà” trong sản xuất dưa chuột
          Mô hình liên kết “3 nhà” tại xã Tân Mỹ được triển khai với sự tham gia của các chủ thể: Nhà nước: Đảng ủy, UBND xã giữ vai trò định hướng, chỉ đạo, hỗ trợ về cơ chế, tuyên truyền vận động người dân; Nhà nông: Các hộ dân trực tiếp tham gia sản xuất; Nhà doanh nghiệp/HTX: Hợp tác xã Rau củ quả Hướng Đạo (tỉnh Phú Thọ), Công ty Dưa leo Vùng Miền và Hợp tác xã Thành Đạt (xã Sơn Dương- Tuyên Quang) cung ứng giống, vật tư, chuyển giao kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm.
          Ngay từ đầu vụ (Quý 3/2025), chính quyền địa phương đã phối hợp chặt chẽ với HTX tổ chức tuyên truyền, vận động 150 hộ dân tham gia với tổng diện tích 14 ha. Người dân được hướng dẫn cụ thể về lịch thời vụ, kỹ thuật làm đất, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh. Đồng thời, các HTX cam kết cung ứng đầy đủ giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và thu mua toàn bộ sản phẩm sau thu hoạch. Đáng chú ý, cơ chế thanh toán được thực hiện minh bạch, công khai, tạo niềm tin cho người dân. Sản lượng và giá thu mua được cập nhật hằng ngày, thanh toán theo từng đợt sau thu hoạch, giúp người dân yên tâm sản xuất, không còn lo lắng về đầu ra.
           Vượt qua khó khăn, đảm bảo sản xuất, đem lại hiệu quả kinh tế- xã hội rõ rệt
          Sản xuất vụ Đông năm 2025 diễn ra trong điều kiện không thuận lợi. Thời tiết diễn biến phức tạp, mưa lớn kéo dài do ảnh hưởng của bão số 10 gây ngập úng, làm chậm tiến độ gieo trồng. Bên cạnh đó, dịch tả lợn châu Phi xuất hiện trên địa bàn, giá vật tư nông nghiệp biến động, ảnh hưởng đến tâm lý và khả năng đầu tư của người dân. Tuy nhiên, với sự chỉ đạo sát sao của cấp ủy, chính quyền cùng sự đồng hành của HTX, các khó khăn từng bước được khắc phục. Người dân được hướng dẫn điều chỉnh thời vụ hợp lý, áp dụng các biện pháp kỹ thuật phù hợp, tăng cường phòng chống sâu bệnh. Nhờ đó, mô hình vẫn được triển khai đúng kế hoạch và đạt kết quả khả quan.
          Kết quả bước đầu cho thấy mô hình trồng dưa chuột liên kết theo chuỗi giá trị mang lại hiệu quả kinh tế cao. Với diện tích 14 ha, năng suất đạt khoảng 35 tấn/ha, tổng sản lượng đạt 490 tấn. Giá bán bình quân 7.500 đồng/kg, tổng doanh thu đạt gần 3,9 tỷ đồng, bình quân 278,5 triệu đồng/ha. So với các cây trồng truyền thống, dưa chuột cho hiệu quả vượt trội. Nếu như trồng ngô chỉ mang lại lợi nhuận khoảng 273.000 đồng/sào thì dưa chuột đạt tới hơn 4,2 triệu đồng/sào. Không chỉ vậy, mô hình còn cho phép sản xuất nhiều vụ trong năm, nâng cao hệ số sử dụng đất và tăng thu nhập đáng kể cho người dân. Theo thực tế sản xuất, mỗi năm có thể trồng 3 vụ dưa, với lợi nhuận bình quân trên 100 triệu đồng/1.000m²/năm- mức thu nhập cao so với mặt bằng chung tại địa phương. Đây là minh chứng rõ ràng cho hiệu quả của việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng gắn với liên kết sản xuất.
 

Người dân xã Tân Mỹ chăm sóc ruộng dưa
 

           Không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, mô hình còn tạo ra những chuyển biến tích cực về mặt xã hội. Trước hết, mô hình đã góp phần giải quyết việc làm cho lao động nông thôn, đặc biệt trong thời gian nông nhàn. Người dân có thêm thu nhập, đời sống từng bước được cải thiện. Quan trọng hơn, mô hình đã góp phần thay đổi tư duy sản xuất của người dân. Từ chỗ sản xuất manh mún, tự phát, người dân đã dần tiếp cận với phương thức sản xuất hàng hóa, tuân thủ quy trình kỹ thuật, chú trọng chất lượng sản phẩm. Việc tham gia vào chuỗi liên kết cũng giúp người dân hiểu rõ hơn về vai trò của thị trường, nâng cao ý thức hợp tác và trách nhiệm trong sản xuất. Bên cạnh đó, việc ứng dụng khoa học kỹ thuật như sử dụng giống chất lượng cao, hệ thống tưới tiết kiệm, che phủ nilon… đã góp phần nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, giảm chi phí sản xuất, bảo vệ môi trường.
          Vai trò của liên kết trong phát triển bền vững
           Thực tiễn tại xã Tân Mỹ cho thấy, liên kết “3 nhà” là yếu tố then chốt để phát triển nông nghiệp bền vững. Sự tham gia của Nhà nước giúp định hướng và tạo điều kiện thuận lợi về cơ chế, chính sách. Nhà doanh nghiệp/HTX đóng vai trò cầu nối thị trường, cung cấp dịch vụ đầu vào và bao tiêu sản phẩm. Nhà nông là chủ thể trực tiếp sản xuất, quyết định chất lượng sản phẩm. Sự gắn kết chặt chẽ giữa các chủ thể đã giúp khắc phục những hạn chế của sản xuất nhỏ lẻ, giảm thiểu rủi ro, nâng cao hiệu quả kinh tế. Đặc biệt, việc bao tiêu sản phẩm giúp ổn định đầu ra, tránh tình trạng “được mùa mất giá”, tạo động lực để người dân yên tâm đầu tư sản xuất.
           Kinh nghiệm thực tiễn và những định hướng trong thời gian tới
          Bên cạnh những kết quả đạt được, mô hình vẫn còn một số hạn chế như quy mô còn nhỏ, số hộ tham gia chưa nhiều, cơ sở hạ tầng còn hạn chế, trình độ sản xuất của một bộ phận người dân còn thấp. Từ thực tiễn triển khai, có thể rút ra một số bài học kinh nghiệm: cần có sự lãnh đạo, chỉ đạo quyết liệt của cấp ủy, chính quyền địa phương; tăng cường vai trò của HTX trong tổ chức sản xuất và liên kết tiêu thụ; đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho người dân và chú trọng ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, lựa chọn cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên và thị trường. Trong thời gian tới, xã Tân Mỹ cần xác định tiếp tục phát triển và nhân rộng mô hình liên kết “3 nhà”, “4 nhà” trong sản xuất nông nghiệp. Đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật, xây dựng thương hiệu sản phẩm, nâng cao chất lượng và sức cạnh tranh trên thị trường. Đồng thời, tiếp tục củng cố và phát triển các hình thức liên kết sản xuất, thu hút doanh nghiệp tham gia, tạo chuỗi giá trị bền vững.
            Tóm lại, mô hình liên kết “3 nhà” trong sản xuất dưa chuột tại xã Tân Mỹ bước đầu đã khẳng định tính đúng đắn và hiệu quả. Không chỉ mang lại lợi ích kinh tế rõ rệt, mô hình còn góp phần thay đổi tư duy sản xuất, thúc đẩy phát triển nông nghiệp theo hướng hiện đại, bền vững. Đây là hướng đi phù hợp cần tiếp tục được nhân rộng, góp phần thực hiện thành công mục tiêu tái cơ cấu ngành nông nghiệp, nâng cao đời sống nhân dân, xây dựng nông thôn mới tại các địa bàn vùng sâu, vùng xa như Tân Mỹ.