Đồng chí Hồ Tùng Mậu tên khai sinh là Hồ Bá Cự, sinh ngày 15 tháng 6 năm 1896, tại làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An (nay là xã Quỳnh Anh, tỉnh Nghệ An) – vùng đất giàu truyền thống yêu nước. Sinh ra trong gia đình cách mạng, thấu hiểu cuộc sống của một dân tộc mất độc lập, tự do nên từ sớm đồng chí đã tham gia nhiều phong trào đấu tranh. Đặc biệt, trong quá trình chuẩn bị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam giai đoạn 1925 – 1930, đồng chí Hồ Tùng Mậu đã có nhiều đóng góp quan trọng, thể hiện năng lực, trí tuệ, bản lĩnh của chiến sỹ cộng sản kiên trung, suốt đời phụng sự đất nước, phục vụ Nhân dân.
         Từ một thanh niên yêu nước, Hồ Tùng Mậu tham gia tổ chức Tâm tâm xã, dần có những trưởng thành trong tư duy chính trị về sự nghiệp cách mạng của dân tộc
         Cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, Việt Nam từ một quốc gia phong kiến độc lập trở thành nước thuộc địa – nửa phong kiến, chịu sự cai trị, áp bức của thực dân Pháp. Song thực tế không chấp nhận thân phận nô lệ, các phong trào cách mạng của đông đảo quần chúng Nhân dân đã diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi cả nước. Tuy nhiên, trước sức mạnh quân sự của tư bản nước lớn, các phong trào đấu tranh đòi giải phóng dân tộc đều bị dập tắt. Yêu cầu đặt ra đối với nước ta lúc này là cần phải nhanh chóng thành lập một chính đảng thấm nhuần chủ nghĩa Mác – Lênin để dẫn dắt, đoàn kết toàn thể Nhân dân thực hiện sứ mệnh đấu tranh giải phóng dân tộc. 
         Trước bối cảnh nước mất nhà tan, hoà vào phong trào cách mạng trong cả nước, tháng 4/1920 người thanh niên yêu nước Hồ Tùng Mậu đã nuôi chí lớn, quyết định xuất dương ra nước ngoài, cùng nhiều người Việt Nam yêu nước đồng chí hướng tham gia hoạt động cách mạng. Đây là bước ngoặt quan trọng đưa người thanh niên yêu nước nhanh chóng đến với con đường cách mạng vô sản. Năm 1923, tại Quảng Châu (Trung Quốc) đồng chí Hồ Tùng Mậu tham gia thành lập tổ chức Tâm Tâm xã (còn gọi là Tân Việt Thanh niên Đoàn) gồm 7 thành viên, mục tiêu để “Liên hiệp những người có trí lực trong toàn dân Việt Nam, không phân biệt ranh giới, đảng phái, miễn là có quyết tâm hi sinh tất cả tư ý và nguồn lợi cá nhân, đem hết sức mình tiến hành mọi việc để khôi phục quyền lợi làm người của Việt Nam”[1]. Đồng chí có vai trò quan trọng trong việc chuyển tài liệu cách mạng tiến bộ vào trong nước, tuyên truyền tới những người Việt Nam yêu nước để gây dựng cơ sở; hình thành tuyến giao thông liên lạc đưa thanh niên Việt Nam sang Quảng Châu (Trung Quốc) hoạt động. Thời gian hoạt động tại tổ chức đã giúp đồng chí Hồ Tùng Mậu từng bước trưởng thành trong tư duy chính trị, thể hiện rõ chí khí của người chiến sỹ cách mạng kiên trung. Mặc dù quá trình tổ chức hoạt động đã làm chấn động xứ Đông Dương, khơi dậy tinh thần yêu nước của Nhân dân Việt Nam, song phản ánh thực tế phong trào cách mạng đang khủng hoảng về đường lối, thiếu một học thuyết cách mạng tiên tiến dẫn đường dưới sự lãnh đạo của đảng chính trị. Yêu cầu đặt ra lúc này là phải nhanh chóng thành lập Đảng Cộng sản để lãnh đạo phong trào cách mạng đi đến thắng lợi.
 

Bác Hồ (ngồi đầu tiên, từ phải sang) chụp ảnh cùng một số Ủy viên Trung ương Đảng khóa II (năm 1951)
tại Chiêm Hóa, Tuyên Quang. Đồng chí Hồ Tùng Mậu đứng thứ tư, từ phải sang. Nguồn: Ảnh tư liệu

         Trưởng thành trong tư duy và hành động, đồng chí Hồ Tùng Mậu có nhiều đóng góp quan trọng trong quá trình hoạt động của Hội Việt Nam cách mạng thanh niên
         Ngày 11/11/1924, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về Quảng Châu (Trung Quốc) – nơi được ví là Matxcơva của phương Đông để tập hợp thanh niên Việt Nam yêu nước, đấu tranh theo con đường cách mạng vô sản. Nắm bắt được tình hình phong trào cách mạng lúc này, để chuẩn bị bước đầu cho việc thành lập Đảng Cộng sản, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã quyết định thành lập Hội Việt Nam cách mạng thanh niên (tháng 6/1925). Đồng chí Hồ Tùng Mậu nhanh chóng trở thành thành viên tích cực của tổ chức, được đồng chí Nguyễn Ái Quốc trực tiếp giáo dục, huấn luyện. Từ đây, đồng chí trở thành người học trò xuất sắc và người bạn thân thiết, tin cậy của Nguyễn Ái Quốc trong những năm chuẩn bị về tổ chức cho sự ra đời của Đảng. Sự gặp gỡ với Nguyễn Ái Quốc không chỉ là bước chuyển biến về nhận thức chính trị mà còn là dấu mốc quyết định đối với quá trình hoạt động cách mạng của đồng chí Hồ Tùng Mậu. Tiếp cận ánh sáng của chủ nghĩa Mác – Lênin, đồng chí nhận thức rõ con đường giải phóng dân tộc phải gắn với con đường cách mạng vô sản; độc lập dân tộc phải gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Những dấu ấn của đồng chí trong quá trình hoạt động của Hội là:
       Thứ nhất, trực tiếp tham gia chuẩn bị cho sự ra đời tổ chức Hội. Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của đồng chí Nguyễn Ái Quốc, đồng chí được phân công tham gia nhiều hoạt động quan trọng như xây dựng dự thảo Điều lệ của Hội, chuẩn bị phương tiện và tài liệu xuất bản tờ báo Thanh niên; tổ chức cơ quan huấn luyện “Chính trị đặc biệt” chuẩn bị đón các thanh niên trong nước sang học tập. Tháng 6/1925 với sự cộng tác đắc lực của đồng chí Hồ Tùng Mậu và các đồng chí khác trong tổ chức Tâm tâm xã, tổ chức Hội Việt Nam cách mạng thanh niên được thành lập.
         Thứ hai, mở rộng hệ thống tổ chức, hình thành mạng lưới hoạt động chặt chẽ, hiệu quả. Ngay sau khi tổ chức Hội được thành lập, đồng chí Hồ Tùng Mậu là thành viên của Tổng bộ lâm thời của Hội (gồm đồng chí Lâm Đức Thụ, Lê Hồng Sơn, Hồ Tùng Mậu, Lê Duy Điếm, Lê Quảng Đạt), được phân công xây dựng cơ sở hoạt động của Hội sang nước Xiêm (nước Thái Lan hiện nay), nơi có đông đảo Việt kiều yêu nước sinh sống. Với tinh thần khẩn trương, trách nhiệm đồng chí đã vận động và thành lập chi bộ đầu tiên của Hội trong Việt kiều; hình thành những trạm giao liên giữa Quảng Châu (Trung Quốc) về trong nước. Tại đây, đồng chí cùng chi bộ thành lập các tổ chức quần chúng tiếp tục thực hiện nhiệm vụ tập hợp thanh niên Việt Nam yêu nước, từ đó tổ chức và huấn luyện chính trị. Ngoài ra, đồng chí đẩy mạnh thiết lập đường dây liên lạc, đưa người Việt Nam ở trong nước, ở Quảng Tây (Trung Quốc) sang Quảng Châu (Trung Quốc) trực tiếp hoạt động nhằm nâng cao giác ngộ chính trị, xây dựng tổ chức mạnh về lý luận, chuẩn bị những điều kiện quan trọng tiến tới thành lập đảng chính trị ở Việt Nam.
         Thứ ba, tham gia mở lớp đào tạo, huấn luyện chính trị tại Quảng Châu. Đây được xem là “trường học cách mạng” đầu tiên đào tạo cán bộ cho phong trào cách mạng Việt Nam. Tại các lớp học này, đồng chí không chỉ làm công tác tổ chức mà còn tham gia trợ giảng, dịch thuật tài liệu, hướng dẫn học viên học tập và thảo luận. Thông qua hoạt động đó, đồng chí đã góp phần truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin vào Việt Nam, chuẩn bị đội ngũ cán bộ nòng cốt cho sự ra đời của Đảng. Nếu Nguyễn Ái Quốc là người truyền bá và xác định con đường cách mạng đúng đắn, thì những cán bộ như Hồ Tùng Mậu là lực lượng trực tiếp đưa tư tưởng cách mạng ấy vào thực tiễn tổ chức và vận động quần chúng. Đây chính là một trong những đóng góp quan trọng của đồng chí đối với quá trình chuẩn bị về chính trị, tư tưởng cho sự ra đời của Đảng.
         Ngoài ra, là người thâm nhập sâu trong thực tiễn, đồng chí Hồ Tùng Mậu giúp học viên tham gia khoá học nhanh chóng ổn định điều kiện sinh hoạt, thuận lợi trong tiếp cận tri thức mới, tiến bộ để có nhận thức đúng đắn trong phong trào đấu tranh cách mạng của dân tộc. Kết quả, số cán bộ được đào tạo ngay sau khi trở về nước nhanh chóng thâm nhập vào quần chúng, đẩy mạnh tuyên truyền chủ nghĩa Mác – Lênin, xây dựng những cơ sở của Hội khắp ba kỳ.
         Như vậy, với những đóng góp quan trọng của đồng chí Hồ Tùng Mậu cùng lực lượng thanh niên yêu nước, hoạt động của Hội Việt Nam cách mạng thanh niên có ý nghĩa to lớn trong quá trình chuẩn bị về chính trị, tư tưởng, tổ chức tiến tới thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam năm 1930, đưa phong trào đấu tranh cách mạng sang giai đoạn mới có sự thay đổi về chất.
         Khéo léo, linh hoạt trong quá trình vận động hợp nhất các tổ chức cộng sản, tiến tới thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam năm 1930
         Cuối những năm 1920, phong trào cách mạng Việt Nam phát triển mạnh mẽ nhưng xuất hiện tình trạng phân tán về tổ chức khi lần lượt ra đời ba tổ chức cộng sản là: Đông Dương Cộng sản Đảng (17/6/1929), An Nam Cộng sản Đảng (11/1929) và Đông Dương Cộng sản Liên đoàn (01/01/1930). Sự tồn tại riêng rẽ của các tổ chức này làm ảnh hưởng đến sự thống nhất về tư tưởng và hành động, nếu kéo dài sẽ làm suy yếu phong trào cách mạng. Trước tình hình đó, đồng chí Nguyễn Ái Quốc đã tiến hành vận động hợp nhất các tổ chức cộng sản thành một chính đảng thống nhất. Trong quá trình ấy, đồng chí Hồ Tùng Mậu tích cực tham gia vận động, kết nối, thúc đẩy tinh thần đoàn kết giữa các lực lượng cách mạng. Cuối năm 1929, sau khi gia nhập An Nam Cộng sản Đảng, đồng chí tiếp tục hoạt động, thuyết phục, tránh mọi hành động gây chia rẽ, bè phái nhằm thúc đẩy tiến trình thống nhất tổ chức. Mùa xuân năm 1930, tại Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản do Nguyễn Ái Quốc triệu tập và chủ trì tại Hương Cảng (Trung Quốc), đồng chí Hồ Tùng Mậu tham gia với tư cách cán bộ lãnh đạo hải ngoại, là người giúp việc và thư ký hội nghị.
            Mặc dù không trực tiếp đưa ra các quyết định chiến lược, nhưng vai trò của đồng chí Hồ Tùng Mậu được thể hiện trong việc hỗ trợ tổ chức, kết nối và phục vụ hội nghị có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Sự thành công của Hội nghị thành lập Đảng không chỉ là thắng lợi của đường lối đúng đắn mà còn là kết quả của quá trình chuẩn bị công phu, trong đó có sự đóng góp bền bỉ, trách nhiệm và hiệu quả của đồng chí Hồ Tùng Mậu.
         Lịch sử đã chứng minh rằng sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam là kết quả tất yếu của quá trình vận động lịch sử, kết hợp giữa chủ nghĩa Mác – Lênin với phong trào công nhân và phong trào yêu nước Việt Nam. Trong tiến trình ấy, đồng chí Hồ Tùng Mậu đã để lại dấu ấn rõ nét trên nhiều phương diện: tham gia xây dựng tổ chức tiền thân của Đảng; đào tạo, bồi dưỡng cán bộ; truyền bá lý luận cách mạng; thúc đẩy thống nhất các tổ chức cộng sản và trực tiếp tham gia phục vụ Hội nghị thành lập Đảng.
         Kỷ niệm 130 năm ngày sinh đồng chí Hồ Tùng Mậu là dịp để ôn lại và tri ân những đóng góp to lớn của đồng chí đối với sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc. Những cống hiến của đồng chí trong tiến trình thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam không chỉ góp phần tạo nên bước ngoặt lịch sử năm 1930 mà còn để lại nhiều bài học sâu sắc về lý tưởng cách mạng, tinh thần cống hiến và trách nhiệm đối với sự nghiệp của Đảng. Trong giai đoạn hiện nay, việc học tập và phát huy những giá trị đó tiếp tục có ý nghĩa quan trọng trong xây dựng đội ngũ cán bộ vừa có bản lĩnh chính trị, vừa có năng lực và khát vọng cống hiến vì sự nghiệp phát triển trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
 

 ThS.GVC. Phạm Thị Thu Trang
 Khoa Xây dựng Đảng

         Tài liệu tham khảo:
         1. Sách Hồ Tùng Mậu, người cộng sản kiên trung, mẫu mực, Nxb chính trị Quốc gia – Sự Thật, Hà Nội, 2011
         2. Tài liệu tuyên truyền kỷ niệm 130 năm Ngày sinh đồng chí Hồ Tùng Mậu (15/6/1896 - 15/6/2026) của Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương.

---